Ομιλία του Πάρι Παπαγεωργίου διδάκτορα Ιστορίας- αρχαιολογίας του Α.Π.Θ στις 13-06-2009 στα
πλαίσια του 10ου Φεστιβάλ βιβλίου με θέμα:

ΠΟΝΤΟΣ: ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

 

Εισαγωγή 

§        Θα προσέξατε ότι από τον τίτλο της αποψινής ομιλίας λείπει μια λέξη: το παρελθόν.

o       Υποθέτω, λοιπόν, ότι μαντέψατε πως δεν έχω σκοπό να αναφερθώ στην ιστορία, στα ήθη και τα έθιμα, ούτε καν στα τραγικά γεγονότα της γενοκτονίας του ποντιακού ελληνισμού.

o       Το παρελθόν του Πόντου, αρχαίο και νεότερο, είναι καλά καταγεγραμμένο και συνεχίζει να καταγράφεται. Μελετάται η ιστορία, συλλέγονται γραπτές και προφορικές μαρτυρίες, καταγράφεται η εγκατάσταση των Ποντίων στην Ελλάδα, μελετάται η γλώσσα, η μουσική, οι ρυθμοί και οι χοροί, οι άνθρωποι. Γενικά, όταν ασχολείται κανείς σήμερα με τον Πόντο, έχει ακριβώς την αίσθηση ότι στρέφεται προς το παρελθόν, σε μια πατρίδα χαμένη, σε μια ελληνική διάλεκτο που σταδιακά ξεχνιέται, σε έναν τρόπο ζωής που όσο πάει και εκλείπει.

§         Αλλο ζήτημα λοιπόν θα ήθελα να μας απασχολήσει απόψε:

o       Τι σημαίνει ο Πόντος για μας σήμερα; Και ακόμη, ένα παραπάνω, τι σημαίνει και τι θα σημαίνει ο Πόντος για τα παιδιά μας, για τη γενιά που ακολουθεί; Θα αφομοιωθούμε μέσα στο σύνολο του ελληνισμού; Θα κρατήσουμε την ιδιαιτερότητά μας;

o       Και αν ναι, θα το κάνουμε από κάποιο τοπικιστικό πείσμα και φανατισμό; Ή μπορούμε όντως να εμπλουτίσουμε τον κοινό ελληνικό μας βίο με τις ιδιαιτερότητές μας; Γινόμαστε γραφικοί, όταν ζητούμε από τα παιδιά μας να αγαπήσουν έναν χώρο που δεν τον έχουμε ζήσει καν εμείς και έναν πολιτισμό, του οποίου εμείς οι ίδιοι είμαστε μερικοί γνώστες ή βιωματικοί εκφραστές;  

 

Τι σημαίνει ο Πόντος για μας σήμερα; Αποφυγή παρεξήγησης

 

Πάμε λοιπόν να διερευνήσουμε τι σημαίνει ο Πόντος για μας σήμερα.

§        Πρέπει, βέβαια, προς αποφυγήν παρεξηγήσεων να ξεκινήσουμε από μια κοινότυπη διαπίστωση: τον τόπο δεν τον έχουμε πλέον. Ανήκει στο γειτονικό λαό της Τουρκίας.

§        Κατά συνέπεια και κατ΄ ανάγκη, Πόντος για μας είναι ένας πολιτισμός. Η ερώτηση που θέσαμε παραπάνω, λοιπόν, τροποποιείται ως εξής: Τι σημαίνει ο ποντιακός πολιτισμός για μας σήμερα, γεγονός που θα προσδιορίσει σε μεγάλο βαθμό τι θα σημαίνει για τα παιδιά μας; Πώς αντιλαμβανόμαστε τον πολιτισμό;

 

Δύο κίνδυνοι παρανόησης της έννοιας του πολιτισμού

Πριν απαντήσουμε σε αυτή την ερώτηση,  θα ήθελα να επιστήσω την προσοχή μας σε δύο κινδύνους.

§        Ο πρώτος κίνδυνος είναι να αντιληφθούμε τον πολιτισμό ως κάτι αμετάβλητο, ανάλλαχτο, σταθερό και να προσπαθήσουμε να ορίσουμε τον εαυτό μας αποκλειστικά με βάση αυτόν. Δηλαδή να αναδείξουμε κάποια συγκεκριμένη εποχή του ποντιακού παρελθόντος ως κλασική, π.χ. τον Πόντο του 19ου αι. και να προσπαθήσουμε να τη μιμηθούμε. Να δημιουργήσουμε δηλαδή έναν ποντιακό νεοκλασικισμό. Να αναγάγουμε το παρελθόν σε θέσφατο από το οποίο δεν πρέπει να ξεφύγουμε.

§        Ο πολιτισμός όμως δεν είναι κάτι στατικό. Μοιάζει μάλλον σαν ένα ποτάμι που ρέει και ο ρους του μεταβάλλεται ανάλογα με τις συνθήκες που πρέπει να αντιμετωπίσει. Εξάλλου, κανείς ποτέ δεν ταυτίζεται ακριβώς με τους προγόνους του. Προσδιορίζεται εν μέρει από αυτούς, αλλά μέσα στο ρου της ζωής αλλάζει, και πρέπει να αλλάζει. Πάντοτε υπάρχουν κάποια στοιχεία που πεθαίνουν, και καλώς, και κάποια άλλα που συνεχίζουν.

§        Ο δεύτερος κίνδυνος είναι να ταυτίσουμε τον πολιτισμό αποκλειστικά με εξωτερικά στοιχεία του βίου ενός λαού, ασχολούμενοι με τον υλικό του πολιτισμό, εργαλεία και αντικείμενα τέχνης, ενδυμασία, με συγκεκριμένες εκδηλώσεις του βίου, δηλ. ήθη και έθιμα, ή με τη διατήρηση της μουσικής, των χορών και της γλώσσας. Φαινόμενα δηλαδή που τα διαχειρίζονται π.χ. το Υπουργείο Πολιτισμού και οι διάφοροι πολιτιστικοί σύλλογοι. Κινδυνεύουμε όμως έτσι να χάσουμε ουσιαστικότερα πράγματα.

 

Πώς πρέπει να αντιληφθούμε τον πολιτισμό

 

Απόψε θα ήθελα να δούμε τον πολιτισμό διαφορετικά:  

§        Θα ήθελα να ορίσουμε τον πολιτισμό ως τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνυπάρχουν, να αξιολογήσουμε τον πολιτισμό από τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τον συνάνθρωπο,

§        και με βάση αυτή τη θεώρηση να συλλογιστούμε τι σημαίνει αυτό για τον ποντιακό πολιτισμό. Να δούμε ποια στοιχεία είναι αυτά που πρέπει να αφεθούν να πεθάνουν και ποια πρέπει να καλλιεργηθούν, ώστε όχι μόνο να διατηρηθούν στα πλαίσια του ποντιακού ελληνισμού αλλά ακόμη, γιατί όχι, να ζυμώσουν τον ευρύτερο ελληνισμό. Και θα δούμε βέβαια υπό ποίαν έννοια μπορεί να λέγεται κάτι τέτοιο.

 

Αντίρρηση

§        Βέβαια, θα αντιτείνει κάποιος, το τι επιβιώνει και τι χάνεται από έναν πολιτισμό το αποφασίζει η ίδια η ζωή, χωρίς δική μας συνειδητή επιλογή. Στα ανθρώπινα, όμως, η συνειδητή επιλογή παίζει μεγάλο ρόλο. Είμαστε και εμείς κομμάτι αυτής της ζωής. Δεν την αφήνουμε απλώς να μας οδηγεί· την οδηγούμε και εμείς.

§        Αν υπάρχει κάποιος λόγος για να εξετάζουμε στοιχεία πολιτισμού που θέλουμε να καλλιεργήσουμε, αυτός είναι το πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο σημερινός παγκόσμιος πολιτισμός. Ζούμε σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο. Αυτό από μόνο του δεν είναι κακό. Ούτε στεκόμαστε απέναντι στη σύνδεση όλων των ανθρώπων, ορμώμενοι από κάποιου είδους στενόμυαλο τοπικισμό. Ο λόγος είναι ότι ο σημερινός παγκοσμιοποιημένος πολιτισμός έχει εκτοπίσει από τα όριά του τον άνθρωπο ως αξία και έχει αναγάγει το οικονομικό κέρδος σε ρυθμιστή όλων των ανθρώπινων σχέσεων. Ενάντια σε μια τέτοιου είδους παγκοσμιοποίηση οι μικρής εμβέλειας κουλτούρες, όπως η ποντιακή, μπορούν, νομίζουμε, να προβάλουν κάποια αντίσταση.

 

Στοιχεία προς προβολή και καλλιέργεια

§        Θα ήθελα απόψε να προτείνω να εξετάσουμε ορισμένα στοιχεία του ποντιακού πολιτισμού τα οποία αξίζει να αναγνωρίσουμε και να καλλιεργήσουμε. Ή, αν θέλετε, να αξιοποιήσουμε τη θετική εικόνα που διατηρούμε για τον εαυτό μας και να αναγάγουμε τα ιδιαίτερα πολιτισμικά μας στερεότυπα σε πολιτισμικά πρότυπα - να περάσουμε από το ποιοι νομίζουμε ότι είμαστε στο ποιοι θέλουμε να γίνουμε.

§        Τα στοιχεία στα οποία θα αναφερθούμε βεβαίως δεν ανήκουν σε όλους τους Ποντίους. Ούτε ανήκουν μόνο σε Ποντίους. Ωστόσο, είναι, νομίζω, τρόποι συνύπαρξης και συμπεριφοράς, νοοτροπίες που στο ποντιακό στοιχείο έχουν επιβραβευθεί και ενισχυθεί, έχουν καλλιεργηθεί, έτσι ώστε να μπορούν να καταλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος της εικόνας. Εξάλλου, ο καθένας γνωρίζει το σπίτι του και την οικογένειά του.

Η ανθρώπινη ζεστασιά και ευθύτητα:

§        Το πρώτο πράγμα που έρχεται στον νου μου, όταν μιλώ για Ποντίους, είναι άνθρωποι ζεστοί και εξωστρεφείς, άνθρωποι που χαίρονται στην επικοινωνία. Όχι για να κάνουν δημόσιες σχέσεις. Απεναντίας, επικοινωνούν χωρίς υστεροβουλία και καχυποψία, με κίνδυνο να θεωρηθούν από άλλους, καχύποπτους, αφελείς. Δεν είναι τυχαίο ότι ο τύπος του αφελή Ποντίου έχει γίνει συχνά αντικείμενο των ανεκδότων μας.

§        Σε κάθε περίπτωση μιλούμε για ανθρώπους ευθείς. Δεν κρύβουν αυτό που σκέφτονται, είτε αυτό είναι θετικό είτε αρνητικό. Σε κοιτούν στα μάτια και σου λένε την άποψή τους. Όχι πάντοτε κομψά, αλλά αυτό είναι πολύ προτιμότερο από μια ψεύτικη ευγένεια που κρατά τα προσχήματα.

§        Σήμερα, που οι σχέσεις γίνονται τόσο επιφανειακές και ανειλικρινείς, που το χαμόγελο εκτιμάται από το μάνατζμεντ για το πόσους πελάτες μπορεί να πείσει και πόσα κέρδη μπορεί να αποφέρει, χρειαζόμαστε λιγότερους επικοινωνιολόγους και περισσότερους αληθινούς ανθρώπους, από αυτή την άποψη περισσότερους Ποντίους.

 

Η οικογενειακή αλληλεγγύη:

§        Οι ζεστές ανθρώπινες σχέσεις ξεκινούν από την οικογένεια, και βέβαια, όσον αφορά τον παραδοσιακό ποντιακό πολιτισμό, μιλούμε για την ευρύτερη και όχι την πυρηνική οικογένεια. Μιλούμε για οικογένειες πατριαρχικές, οι οποίες τόσο για τις γυναίκες όσο και για τους νεότερους άνδρες λειτουργούσαν πολλές φορές ασφυκτικά. Όμως, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι υπήρξαν ένα περιβάλλον υποστήριξης και αποδοχής για όσους έχρηζαν βοήθειας.

§        Και πρώτα, από τους μεγαλύτερους προς τους μικρότερους: Είναι γνωστό ότι οι Πόντιοι γονείς και οι παππούδες εκδήλωναν και εκδηλώνουν με κάθε ευκαιρία τη στοργή τους με πολύ χαρακτηριστικούς τρόπους, στοργή που φτάνει συχνά στην υπερβολή και στην υπερπροστατευτικότητα. Πώς να αντικαταστήσεις το «γουρπάντς η μάνα σ΄», «να τρώγω τα ψία σ' », «να λελεύω σε»; Ένα είναι σίγουρο. Τη στιγμή που σε άλλες περιοχές της Ελλάδας θεωρούν ότι δεν πρέπει να δείχνεις την αγάπη σου στα παιδιά, στις ποντιακές οικογένειες τα παιδιά λούζονται με μια διαχυτική αγάπη.

§        Από την άλλη πλευρά, παραδοσιακά στην ποντιακή οικογένεια υπήρχε σεβασμός για τους μεγαλύτερους, τους παππούδες και τις γιαγιάδες. Οι μεγαλύτεροι δεν αισθάνονταν ότι αποτελούν φορτίο για την οικογένεια, δεν τους παραπετούσαν σε κάποιο ίδρυμα. Ήταν τιμή για τα παιδιά να περιθάλπουν τους γηραιούς γονείς.

§        Στην ευρύτερη αυτή οικογένεια υπήρχε αλληλεγγύη. Αλληλεγγύη που αναδείχτηκε μέσα στις δύσκολες καταστάσεις που έφερε η «χαλασμονή», οι σφαγές, ο ξεριζωμός και η εγκατάσταση στην Ελλάδα. Όλοι μας γνωρίζουμε θείους και θείες που υιοθέτησαν ορφανά ανήψια, αδέλφια που στη θέση των γονιών δούλεψαν σκληρά για να σπουδάσουν τα αδέλφια τους. Η επιτυχία ή αποτυχία ενός μέλους της οικογένειας θεωρούνταν επιτυχία ή αποτυχία ολόκληρης της οικογένειας.

§        Κάνετε μια σύγκριση με τη σημερινή τάση διάλυσης των δεσμών της οικογένειας. Βέβαια, δεν μπορούμε και δεν επιθυμούμε να γυρίσουμε πίσω στην πατριαρχική οικογένεια. Σαφώς, δεν μπορούμε και δεν επιθυμούμε σήμερα να κρατήσουμε το μαš, ούτε να εγκρίνουμε την υποδεέστερη θέση που είχε στην παραδοσιακή κοινωνία η νέα γυναίκα. Σήμερα όμως κλονίζεται και η πυρηνική οικογένεια.

§        Μπορούμε, λοιπόν, να διδαχτούμε από την αλληλεγγύη της παραδοσιακής οικογένεια και να μπολιάσουμε με αυτήν τη σύγχρονη οικογένεια, να σεβαστούμε περισσότερο ο ένας τον άλλο. Μπορούμε να συνεχίσουμε να είμαστε στοργικοί προς τα παιδιά μας, αλλά να μη λησμονούμε την τρίτη ηλικία, τους γονείς και τους παππούδες μας, τιμώντας και περιθάλποντάς τους.

 

H κοινωνική αλληλεγγύη:

§        Η αλληλεγγύη βέβαια ήταν μια γενικότερη αξία, που ξεπερνούσε τα όρια της οικογένειας, για να απλωθεί στη γειτονιά και ακόμη παραπέρα.. Η εργασία στα χωράφια γινόταν με τη σειρά, τα κεσούκια. Όλοι μαζί στο χωράφι του ενός και ύστερα όλοι μαζί στο χωράφι του άλλου. Πολλές φορές αρκούσε να είσαι πατριώτης, πρόσφυγας, να είσαι τεμέτερον, και αμέσως ο πάγος έσπαζε. Αποκτούσες μια θέση στην παρέα, ένα πιάτο στο τραπέζι, έναν γνωστό για να σε βοηθήσει στην ξενιτιά. Η αλληλεγγύη αυτή όμως εκφραζόταν και στον ξένο. Πάντοτε περίσσευε ένα πιάτο φαΐ για κάποιον άγνωστο που θα τύχαινε να περάσει.

§        Τι σημαίνει αυτό για μας σήμερα; Οι κοινωνικοί δεσμοί χαλαρώνουν επικίνδυνα. Οι παράγοντες συνοχής της κοινωνίας μας εξασθενούν. Αν η κοινωνική αλληλεγγύη αποτελεί για μας σήμερα μια αξία, τότε πώς παίρνει αυτή σάρκα και οστά;

§        Ποιος χρειάζεται σήμερα την αλληλεγγύη μας; Σε ποιον μπορούμε να γίνουμε συνάνθρωποι και πλησίον;

§        Ποια στάση κρατούμε ως πολίτες, ως οικογένειες, ως σύλλογοι απέναντι στους άνεργους ή στους ανθρώπους του περιθωρίου;

 

Η συνύπαρξη με άλλους λαούς

§        Η αλληλεγγύη που αναφέραμε ίσχυε κατά πρώτο λόγο για τους πατριώτες. Όμως οι Πόντιοι ζούσαν, και ήξεραν να ζουν αρμονικά ανέκαθεν μαζί με πολλούς λαούς. Ποτέ δεν έζησαν μόνοι τους. Από την αρχαιότητα στον Πόντο οι Έλληνες κατοίκησαν μαζί με τους Χάλυβες, τους Μοσύνοικους, με τους Πέρσες, με τους Λαζούς και άλλους Καυκάσιους λαούς, με τους Αρμένιους, με τους Κούρδους, με τους Τούρκους. Έζησαν στον τόπο τους και ως κύριοι και ως κυριαρχούμενοι. Και στη συνέχεια εκατοντάδες χιλιάδες έζησαν ως πρόσφυγες στη Σοβιετική Ένωση και αργότερα ως οικονομικοί μετανάστες, στη Γερμανία, στην Αμερική, στην Αυστραλία.

§        Τι σημαίνει αυτό για τη στάση που θα κρατήσουμε ως πολίτες, ως οικογένειες, ως σύλλογοι απέναντι στους αλλοδαπούς, σε νόμιμους και παράνομους μετανάστες;

§        Νομίζω πως ιδιαίτερα οι Πόντιοι που έζησαν πάντοτε με άλλους λαούς και έζησαν στο πετσί τους τι θα πει εθνοκάθαρση, δεν μπορούν με κανένα τρόπο να αντιμετωπίζουν τους αλλοδαπούς ως πρόβλημα προς εκκαθάριση.

§        Πώς θα μπορούσε να δειχτεί η αλληλεγγύη μας στους αλλοδαπούς; Πρώτα ξεκινούμε ως άτομα και ως οικογένειες από τους αλλοδαπούς της γειτονιάς μας. Θα μπορούσαν άραγε και οι σύλλογοι να χρησιμοποιήσουν την οργάνωσή τους για διευκόλυνση συνανθρώπων μας: εύρεση εργασίας, βοήθεια στη συνεννόηση με τις αρχές, προώθηση αιτημάτων, εκπροσώπηση ανθρώπων που δεν έχουν τα ίδια με εμάς δικαιώματα;

 

Όλες αυτές είναι παναθρώπινες, αλλά ιδιαίτερα χριστιανικές αξίες.

§        Σωστά καταλάβατε ότι όσα αναφέραμε μέχρι τώρα είναι αξίες πανανθρώπινες, όχι μόνο ποντιακές. Στους πολιτισμούς όμως πρέπει να αναζητούμε αυτά που μας ενώνουν, πολύ περισσότερο από αυτά που μας χωρίζουν. Εγώ συνειδητά θα ονόμαζα τις αξίες αυτές χριστιανικές. Αυτό βέβαια δεν είναι τυχαίο. Η πίστη με την οποία ζυμώθηκε ο ποντιακός πολιτισμός, έτσι όπως εμείς τον γνωρίζουμε, είναι ο χριστιανισμός, συγκεκριμένα η Ορθοδοξία. Αυτό ασφαλώς δεν σημαίνει ότι όλοι οι Πόντιοι ήταν και συνειδητοί χριστιανοί. Ως διακριτό κοινωνικό σύνολο όμως είχαν αποδεχτεί ως βασικό άξονα ζωής τη χριστιανική πίστη. Η πίστη του Χριστού έδινε νόημα στη ζωή και στον θάνατο τους, στη γέννηση των παιδιών τους, στην ένωση των ζευγαριών τους, στον θάνατο των αγαπητών τους, έδινε νόημα στα εδώ και στα επέκεινα, ερμήνευε τον κόσμο τους και τους καθοδηγούσε σε όλα τα βαθιά υπαρξιακά ερωτήματα. Και ας μην ξεχνούμε ότι η ανταλλαγή πληθυσμών έγινε επί τη βάσει της θρησκείας. Όσοι ήρθαν εδώ, ήρθαν γιατί είχαν επιλέξει να παραμείνουν χριστιανοί.

§        Το λέω αυτό γιατί τώρα θα πάμε σε ένα πιο δύσκολο σημείο, τη σχέση με τους εχθρούς, που απαιτεί να στηριχτούμε επάνω σε ένα κατεξοχήν χριστιανικό αίτημα: την αγάπη προς τους εχθρούς. Δεν θα μιλήσω εδώ ως επιστήμονας. Θα σας φανερώσω την οπτική γωνία από την οποία βλέπω τα πράγματα. Εδώ δεν αρκούν τα ανθρώπινα. Χρειάζεται να επενεργήσει ο ίδιος ο Χριστός.

 

Η συνύπαρξη με τους Τούρκους:

§        Τις τελευταίες δεκαετίες ο ποντιακός ελληνισμός στο σύνολό του έχει καταβάλει τεράστιες προσπάθειες για την αναγνώριση της γενοκτονίας που υπέστη από τους Νεότουρκους. Ο στόχος αυτός, θα τολμήσω να πω, σχεδόν έχει μονοπωλήσει τις προσπάθειες των ποντιακών σωματείων. Και η αποκατάσταση αυτής της μνήμης είναι σαφέστατα τεράστιας σημασίας.

§        Ωστόσο, πλανάται στη σκέψη πολλών ένα ερώτημα: Και μετά από την αναγνώριση της γενοκτονίας, τι; Ποια είναι η προοπτική στην οποία αποβλέπουμε; Ποιο είναι το μέλλον του ποντιακού ελληνισμού;

§        Ο λόγος που τίθεται το ερώτημα είναι ο εξής: υπάρχουν δύο εντελώς διαφορετικοί τρόποι να χειριστεί κανείς την ανάμνηση ενός μαζικού εγκλήματος. Ο πρώτος είναι να δέσει έναν ολόκληρο λαό στην πικρία του παρελθόντος, να καλλιεργήσει μια απέχθεια για τους θύτες, εν προκειμένω τους Τούρκους, και να επιδιώξει στο διηνεκές την καταδίκη του γειτονικού λαού. Κάτι τέτοιο όμως οδηγεί σε αδιέξοδο. Καθηλώνει στο παρελθόν. Δεν δίνει προοπτική για το μέλλον. Ο δεύτερος τρόπος είναι να επιδιώξει κανείς μέσα από τη μνήμη, τη θεραπεία, τη συμφιλίωση και τη συνύπαρξη.

§        Αν σκεφτούμε ότι πολιτισμός είναι ο τρόπος να συνυπάρχουμε και αν σκεφτούμε ότι ο ποντιακός πολιτισμός, βασισμένος στην πίστη του Χριστού, έχει εγκολπωθεί ως αξία το «αγαπάτε τους εχθρούς σας», τότε πρέπει να επιλέξουμε τη δεύτερη οδό:

§        Τι σημαίνει αυτό για τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε τον Τουρκικό λαό; Σημαίνει ότι η καταδίκη πρέπει να αφορά την πολιτική της εθνοκάθαρσης, όπως και κάθε εθνοκάθαρσης. Πρέπει να είμαστε εκείνοι που θα μιλήσουν ενάντια στις γενοκτονίες όπου γης. Όμως, όσον αφορά όμως τον τουρκικό λαό, η προοπτική μας πρέπει να είναι αυτή της συμφιλίωσης.

§        Κάνω σαφές και πάλι στο σημείο αυτό ότι μιλώ για διατήρηση της μνήμης και όχι για εξάλειψή της. Η συμφιλίωση δεν μπορεί να είναι φτηνή, να στηριχτεί σε απάλυνση της ιστορίας. Η γνήσια συγχώρηση προϋποθέτει ένα αληθινό έγκλημα. Συμφιλίωση και μνήμη πάνε μαζί. Η ιερότερη στιγμή του χριστιανισμού, η συγχώρηση που προσφέρεται στο τραπέζι της Θείας Ευχαριστίας, στηρίζεται επάνω στη πικρή μνήμη ενός σταυρικού θανάτου, μιας εκτέλεσης που όμως εξαλείφει πολλά αμαρτήματα σε όσους μετανοούν. Βεβαίως, η συγχώρηση αυτή μπορεί να προσφερθεί, αλλά να μην παραληφθεί, και η συμφιλίωση να μην επιτευχθεί. Εμείς όμως θα έχουμε κάνει το χρέος μας.

§        Η μνήμη του παρελθόντος μπορούμε να επιλέξουμε όχι απλώς να μην μας χωρίζει από τον γειτονικό λαό, αλλά απεναντίας να μας φέρει και πιο κοντά του. Οι Πόντιοι έζησαν με τον τουρκικό λαό πριν από τους Νεότουρκους και αρμονικές ημέρες, και από αυτή τους την συνύπαρξη έχουν πιο πρόσφατες μνήμες σε σχέση με τους Ελλαδίτες. Όσοι είναι μέτοχοι της ποντιακής κουλτούρας δεν απέχουν πολύ από τη νοοτροπία του γειτονικού τουρκικού λαού στη ζεστασιά, στη φιλοτιμία, στη φιλοξενία, στην εκτίμηση των ανθρώπινων σχέσεων. Ο ποντιακός πολιτισμός θα μπορούσε να αποτελέσει μια γέφυρα για τη συνάντηση με τον λαό της γείτονος χώρας και ιδιαίτερα με όσους κατάγονται από τον Πόντο. Αυτό που μας χωρίζει, το παρελθόν, είναι και αυτό που μας ενώνει. Όσο χάνουμε τον ποντιακό πολιτισμό, τόσο λιγότερα στοιχεία μας συνδέουν με τον γειτονικό λαό.

§        Τι σημαίνει αυτό πρακτικά; Ποιο είναι το επίπεδο στο οποίο μπορούμε να λειτουργήσουμε;

§        Σαφώς δεν μιλώ εδώ για κρατική πολιτική. Μιλώ, πολύ περισσότερο, για αυτό που μπορούμε να κάνουμε ως λαός, ως κοινωνική ομάδα με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Προτείνω μια ατομική και συλλογική επίθεση φιλίας στον τουρκικό λαό μέσα από διαπροσωπικές σχέσεις, ανταλλαγές συλλόγων, αδελφοποιήσεις κοινοτήτων και πόλεων. Προτείνω να επιδιώξουμε μια διαρκώς διευρυνόμενη συναίνεση του τουρκικού λαού στο θέμα της αναγνώρισης της συστηματικής εξόντωσης των χριστιανικών πληθυσμών της οθωμανικής αυτοκρατορίας εκ μέρους των Νεοτούρκων, από τον τουρκικό λαό που στο μεταξύ θα έχει νιώσει τη φιλική μας διάθεση.

§        Γνωρίζω τουλάχιστον δύο περιπτώσεις, όπου γνωστοί μου Τούρκοι ζήτησαν εκ μέρους του λαού τους με τρεμάμενη φωνή συγνώμη για τις μαζικές σφαγές των χριστιανικών πληθυσμών. Τον ένα από αυτούς είχα την τύχη να τον μεταφράζω εγώ. Δεν μπορώ να σας μεταφέρω τη συγκίνηση που προκάλεσε στο ελληνικό του ακροατήριο.

Πώς μπορούν να γίνουν όλα αυτά;

 

§        Κάποιοι μπορεί να θεωρούν ότι όσα ακούστηκαν απόψε είναι ανέφικτα. Κάποιοι μπορεί να θεωρούν κάθε προσπάθεια προσέγγισης δύο λαών που τους χωρίζει το παρελθόν αποτυχημένη. Ότι δεν αξίζει τον κόπο. Κάποιοι μπορεί να νομίζουν ότι θα πρέπει να αφήσουμε το παρελθόν να καθορίσει ολόκληρο το μέλλον μας.

§        Νομίζω όμως ότι για το μέλλον μας είμαστε υπεύθυνοι εμείς. Είμαστε εμείς υπεύθυνοι για το πώς θα διαχειριστούμε το παρελθόν μας. Εξαρτάται αν οραματιζόμαστε ένα μέλλον ολόιδιο με το παρελθόν ή ένα μέλλον ειρήνης. Γιατί πολιτισμός σημαίνει να ανοίγεις τον δρόμο της ειρήνης. Πριν πειστούν όμως τα κράτη, πρέπει να πειστούν οι λαοί.

§        Η ομιλία μου σήμερα δεν αποτελεί παρά μια πρόταση για το πώς ως Πόντιοι μπορούμε να αντιληφθούμε σήμερα τον εαυτό μας, τις οικογένειές μας και το ευρύτερο περιβάλλον μας. Πώς μπορούμε να εμπλουτίσουμε τον κοινό μας βίο αντλώντας από τις αξίες του οικείου σε μας παραδοσιακού ποντιακού πολιτισμού και να αποτελέσουμε παράγοντα ειρήνης. Πρόκειται για μια πρόταση επιλεκτικής επαναπρόσληψης ή επανα-υιοθέτησης αξιών, που θα μας οδηγήσουν στο μέλλον.

§        Η προσωπική μου θέση είναι ότι η προοπτική του ποντιακού πολιτισμού είναι να αναβαπτιστεί στις αρχές πάνω στις οποίες σμιλεύτηκε, στην πίστη του Χριστού, του Χριστού της αγάπης και της ειρήνης.